مادر ایکاروس

«مادر ایکاروس» (۱۹۶۵) نمایشنامه ای کوتاه و سورئال از سام شپرد است که در اوایل دوران کاری اش نوشته شده و رد پای نگاه خاص و آزمایشی او به زندگی آمریکایی را در خود دارد؛ همان نگاهی که بعدها در آثار پرآوازه ترش چون «غرب حقیقی» و «کودک مدفون» آشکارتر شد. این اثر در فضایی آوانگارد و مختص تئاتر تجربی خارج از برادوی شکل گرفته و با دیالوگ های پراکنده، طنزی تلخ و بازی با اسطوره و روزمرگی، تصویری از اضطراب ها و تنش های پنهان در پس ظاهر عادی آدم ها ارائه می دهد. نمایشنامه در یک بعدازظهر تابستانی، جایی نزدیک دریا، روایت می شود: پنج شخصیت - هاوارد، بیل، پت، فرانک و پگی - در حال پیک نیک و تماشای جت های نمایشی روز چهارم جولای هستند. مکالماتشان ساده و پراکنده است؛ جملات در هم می روند و دوباره گسسته می شوند، و همین شلختگی زبانی آشکار می سازد که پشت این گفت وگوهای ظاهرا بی اهمیت، ناگفته ها و ترس های عمیق تری نهفته است. در این میان، تصویر پرواز جت - که در عنوان اثر با نام «ایکاروس» پیوند خورده - به نشانه ای شوم بدل می شود: یادآور افسانه ایکاروس که با بال های مومی اش به آسمان نزدیک شد و در نهایت سقوط کرد. شپرد در این اثر از طرح کلاسیک پرهیز می کند؛ ماجرایی سرراست روایت نمی شود و به جای آن، حال و هوا، شوخی های گاه خنده دار و گاه آزاردهنده، و تغییرات ناگهانی فضا، نمایش را پیش می برند. این تضاد بین لحظات سبک سرانه و اضطرابی زیرپوستی، همان چیزی است که به «مادر ایکاروس» طعم تلخ و عجیبش را می دهد. سقوط جت در پایان، نه تنها یادآور افسانه ایکاروس است، بلکه بازتابی از دغدغه های قرن بیستم درباره جاه طلبی انسانی، پیشرفت تکنولوژیک و تهدیدهای ناپیدای آن است. در دل این ساختار آزاد، مضامینی چون غرور و ویرانی، بیگانگی و ناتوانی در بیان، و تماشاگر بودن در برابر حادثه ای بزرگ دیده می شود؛ شخصیت ها با تمام میلشان برای پیوستن، همچنان درگیر ترس ها و خیالات شخصی می مانند. زبان، به جای آنکه وسیله ای برای ارتباط باشد، به بازی و مانعی بدل می شود که تنهایی هر یک را عیان می سازد. اگرچه «مادر ایکاروس» در مقایسه با شاهکارهای بعدی شپرد کمتر شناخته شده است، اما اهمیتش در نمایش آزمایشی بودن فرم و تلفیق طنز و هراس در متنی کوتاه است؛ نمایشی که هم به سنت آوانگارد آمریکایی وفادار می ماند و هم اضطراب های جمعی دوران خود - از جنگ و فناوری گرفته تا ترس از سقوط و شکست - را در مقیاسی کوچک اما گویا بازتاب می دهد. در کمتر از یک ساعت، شپرد از دل یک پیک نیک ساده در کنار ساحل، روایتی می سازد درباره انسان هایی که با چشمان باز به فاجعه نگاه می کنند، اما درگیر خنده و انکار و خیال باقی می مانند؛ استعاره ای از جاه طلبی، آسیب پذیری و نابینایی بشر در برابر خطراتی که خود می سازد.