چشم خدایگان

کتاب «چشم خدایگان: تاریخ اجتماعی هوش مصنوعی» نوشته متئو پاسکویینلی، پژوهشگر و فیلسوف ایتالیایی، به بررسی رابطه بین فناوری های هوش مصنوعی (AI) و سیستم سرمایه داری می پردازد. این اثر با رویکردی انتقادی، نشان می دهد که چگونه پیشرفت های اخیر در حوزه AI نه تنها محصول نوآوری های فنی، بلکه نتیجه مستقیم منطق استثمار و انباشت سرمایه در سرمایه داری مدرن است. در واقع نویسنده در این کتاب استدلال می کند که هوش مصنوعی به مثابه ابزاری برای تقویت نظارت، کنترل و بهره کشی از نیروی کار در جوامع امروزی عمل می کند. او ریشه های هوش مصنوعی را نه در آزمایشگاه های فناوری، بلکه در تاریخ طولانی مکانیزاسیون و خودکارسازی صنایع می داند. به بیان وی، از انقلاب صنعتی تا امروز، ماشین ها همواره برای افزایش بهره وری و کاهش هزینه های نیروی کار طراحی شده اند. در این چارچوب، هوش مصنوعی نیز ادامه همان روند است، با این تفاوت که این بار «داده ها» به منبع اصلی تبدیل شده اند. به عقیده او، سرمایه داری دیجیتال با جمع آوری و تحلیل داده های کاربران، شکلی جدید از استخراج ارزش (Data Extraction) را ایجاد کرده که شباهت زیادی به استعمار منابع طبیعی در گذشته دارد. به عبارت دیگر، فعالیت های روزمره کاربران در فضای آنلاین (مانند جستجوها، لایک ها و خریدها) به مثابه «کار نامرئی» در نظر گرفته می شود که بدون دستمزد، ارزش عظیمی برای شرکت ها خلق می کند. این داده ها توسط الگوریتم های هوش مصنوعی پردازش می شوند تا الگوهای رفتاری افراد پیشبینی و کنترل شود. به عبارتی، هوش مصنوعی نه تنها ابزاری فنی، بلکه شیوه ای برای اعمال قدرت و بازتولید نابرابری های اجتماعی است. همچنین قابل ذکر است که عنوان کتاب به استعاره «چشم خدایگان» اشاره دارد که از مفهوم «پاناپتیکون» (زندان طراحی شده برای نظارت دائمی) الهام گرفته شده است. مطابق با این استعاره، فناوری های نظارتی مدرن، مانند سیستم های تشخیص چهره یا ردیابی آنلاین، نسخه دیجیتالی همان ایده هستند که به «خدایگان» جدید (شرکت ها و دولت ها) اجازه می دهند رفتار جامعه را زیر نظر بگیرند و آن را کنترل کنند.