ترور و تفکر

«ترور و تفکر» کتابی درباره تروریسم به معنای متعارف و روزنامه ای آن نیست؛ پرسش اصلی اش دشوارتر است: وقتی خشونت از سطح جنایت فردی بیرون می آید و برای خود منطق سیاسی، اخلاقی یا تاریخی می سازد، تفکر با آن چه می تواند بکند؟ امیرهوشنگ افتخاری راد و نادر فتوره چی در این کتاب نوشته ها و گفت وگوهایی از تری ایگلتون، یورگن هابرماس، ژاک دریدا، نوآم چامسکی و هانا آرنت را کنار هم قرار داده اند و دو موخره نیز به مجموعه افزوده اند؛ بنابراین با اثری تألیفی از یک نویسنده یا ترجمهٔ کامل یک کتاب واحد روبه رو نیستیم، بلکه با مجموعه ای مواجهیم که چند سنت فکری متفاوت را بر سر مسئله ای مشترک به گفت وگو می کشاند. نقطهٔ آغاز، تری ایگلتون است که تبار سیاسی «ترور» را تا انقلاب فرانسه و حکومت ژاکوبن ها دنبال می کند. نزد او تروریسم، دست کم در معنای مدرن سیاسی اش، پدیده ای بسیار جوان تر از خشونت انسانی است؛ حتی نخستین صورت تاریخی آن نه شورش گروهی مخفی علیه دولت، بلکه تروری بود که خود دولت اعمال می کرد. این خوانش، نسبت میان قانون، اقتدار و خشونت را پیچیده می کند: آیا ترور همیشه در بیرون نظم سیاسی ایستاده است یا گاهی درون همان نظمی پنهان می شود که مدعی حفاظت از جامعه است؟ این بحث با استدلالی که ایگلتون در کتاب «ترور مقدس» بسط داده هم خوان است؛ او پیدایش تروریسم به مثابه یک ایدهٔ سیاسی را با انقلاب فرانسه پیوند می زند و از هم زاد بودن دولت مدرن و ترور سخن می گوید. بخش دیگری از کتاب، خواننده را مستقیما به فضای پس از یازدهم سپتامبر می برد. گفت وگوهای هابرماس و دریدا از پروژه ای می آیند که جیوانا بورادوری اندکی پس از حملات ۲۰۰۱ در نیویورک ترتیب داد و بعدها در کتاب «فلسفه در عصر ترور» منتشر شد. هابرماس مسئله را از مسیر بنیادگرایی، مدرنیته و امکان ارتباط سیاسی دنبال می کند؛ دریدا، با زبان خاص خود، مفهوم تروریسم را از ثبات بیرون می آورد و به سازوکار «خودایمنی» می رسد: وضعیتی که در آن نظام برای دفاع از خود واکنشی نشان می دهد که می تواند همان نظام را زخمی کند. فاصلهٔ میان این دو متفکر نیز معنادار است؛ هابرماس همچنان به امکان عقل ارتباطی و افق سیاسی مشترک امید می بندد، در حالی که دریدا بیش از هر چیز نسبت به نام گذاری ها، مرزبندی میان «ما» و «آن ها» و قدرتی که در تعریف دشمن پنهان است حساس می ماند. کتاب سپس ناگهان چند دهه به عقب بازمی گردد و میزگرد مشهور سال ۱۹۶۷ درباره «مشروعیت خشونت به مثابه کنشی سیاسی» را پیش می کشد؛ گفت وگویی با حضور چامسکی، آرنت، سوزان سانتاگ، کانر کروز اوبراین و دیگران در متن اعتراض ها به جنگ ویتنام. در آن بحث، چامسکی مشروعیت خشونت را وابسته به شرایط تاریخی و پیامدهای واقعی آن می داند، حال آن که اندیشهٔ آرنت به تمایز بنیادین میان «قدرت» و «خشونت» نزدیک می شود: قدرت از کنش جمعی و رضایت انسان ها برمی آید و توسل به خشونت می تواند نشانهٔ فرسایش همین قدرت باشد. همین کنار هم قرار گرفتن متن هایی از ۱۹۶۷ تا جهان پس از یازدهم سپتامبر، امتیاز اصلی «ترور و تفکر» است. کتاب تعریف نهایی و آسوده ای از تروریسم تحویل خواننده نمی دهد؛ برعکس، نشان می دهد خود تعریف میدان نزاع است: چه کسی خشونت را نام گذاری می کند، چه کسی حق دارد آن را مشروع یا نامشروع بخواند، خشونت دولت چه نسبتی با خشونت مخالفانش دارد و آیا اخلاق می تواند درباره وسیله و هدف دو معیار متفاوت داشته باشد؟ از همین رو کتاب، با وجود حجم نسبتا کم، مدخلی فشرده به فلسفهٔ سیاسی خشونت است. «ترور و تفکر» در بهترین لحظه هایش یادآوری می کند که ترور درست آن جا خطرناک تر می شود که زبان از کار می افتد و کلمات به دو اردوگاه خیر و شر فروکاسته می شوند. تفکر در برابر خشونت الزاما سلاحی برای پایان دادن به آن نیست؛ گاهی تنها کاری که از عهده اش برمی آید این است که نگذارد خشونت، پیش از ویران کردن بدن ها، معنای کلمات را نیز تصرف کند.