لعاب

کتاب «لعاب» به قلم امید قجریان است که با همت نشر فرهنگ معاصر در قالبی نفیس منتشر شده و به عنوان نامزد چهل ودومین جایزه کتاب سال ایران نیز مورد توجه قرار گرفته است. این کتاب که حاصل بیش از یک دهه پژوهش، تدریس دانشگاهی و کشف وشهود میدانی نویسنده است، می کوشد خلأ فقدان منابع علمی و مکتوب در حوزه هنر-صنعت سفال و سرامیک را پر کند. با وجود پشتوانه ده هز ه سفال گری و قدمت سه هز ه دانش لعاب در ایران که نمونه های برجسته آن در چغازنبیل، شوش و تخت جمشید قابل مشاهده است، بسیاری از این دستاوردها تا پیش از این به شیوه ای علمی مکتوب نشده و سینه به سینه منتقل می شدند. قجریان با نگارش این اثر، دانشی پررمزوراز را که روزگاری در انحصار صنعتگران بود و اندیشمندانی چون جابربن حیان، زکریای رازی و ابوریحان بیرونی به آن پرداخته بودند، بازیابی کرده و به زبان مدرن و دانشگاهی امروز بازگردانده است. هدف او از این کار، نه تنها ارائه یک راهنمای کارآمد برای دانشجویان، پژوهشگران و هنرمندان، بلکه ادای دینی به میراث گران سنگ و تلاش های پیشینیان در این سرزمین است. این کتاب در ۹ فصل تدوین شده است؛ از «شناخت لعاب» و تفاوت آن با شیشه در فصل نخست، تا «ترکیبات پایه لعاب»، «شیوه فرمول نویسی»، «منابع تأمین کننده مواد اولیه»، «اکسیدهای رنگ دهنده»، «عیب یابی» و «لعاب های ویژه» در فصول بعدی. لعاب در این اثر به عنوان پوششی تعریف می شود که روی سطوح متخلخل سرامیکی اعمال شده و علاوه بر زیبایی، نفوذپذیری و مقاومت آن ها را بهبود می بخشد. نویسنده رویکردی هنری اتخاذ کرده و از میان ۵۵ تصویر کتاب، ۴۵ تصویر را به شاهکارهای فرهنگ و هنر ایران اختصاص داده است. او در این مسیر، پیوندی عمیق میان علم شیمی، فناوری سرامیک و تاریخ فرهنگ ایرانی برقرار می سازد و به مفاهیمی چون رنگ فیروزه ای ایرانی که ریشه در خاک و طبیعت این سرزمین دارد، می پردازد. یکی از بخش های جذاب کتاب، بررسی شیوه های بومی و کهن مانند فناوری ساخت خرمهره های ایرانی است. نویسنده توضیح می دهد که این مهره های کبودرنگ که برای دفع شر و چشم زخم استفاده می شدند، بدنه ای کاملا از جنس سیلیس دارند و با چسب های حیوانی مانند سریشم شکل می گیرند. رنگ آبی خاص آن ها نیز که در طبیعت مشابهی ندارد، احتمالا از کشفیات اتفاقی در کوره های ذوب مس در کنار معادن سیلیس نشئت گرفته است. بنابر گفته قجریان، ایده نگارش این اثر از نیاز مبرم جامعه هنری به منابع مکتوب شکل گرفت و بخش عمده آن در اوایل دهه نود خورشیدی نوشته شد؛ اما به دلیل حساسیت های علمی، تاریخی و تلاش برای انطباق متون کهن با دانش روز، انتشار آن یک دهه به طول انجامید. در نهایت، «لعاب» اثری است که نه تنها یک مرجع کامل فنی است، بلکه آیینه تمام نمای پیوند هنرمندانه علم و فرهنگ در تاریخ ایران زمین به شمار می رود.